er-Riâye li-hukūkillâh

Eserin Anılan Diğer İsimleri: 
er-Riâye fi'l-ahlâk ve'z-zühd
Dil: 
Arapça
Sınıflama: 
Dinî-Tasavvufî Ahlâk
Kütüphane: 
Ankara Milli Kütüphane
Koleksiyon: 
Samsun İl Halk Kütüphanesi
Koleksiyon (Demirbaş) Numarası: 
00855
Varak Numarası: 
181
Hattat/Müstensih: 
-
Yazma Kayıt Yeri: 
Zâhîrîye
Yazma İstinsah Tarih: 
0891H
Yazı Türü: 
Mağrîbî
Eserin Türü: 
Telif
Eserin Baskısı: 
haz. Abdülhalim Mahmud, Kahire: Dârü'l-Maârif, 1990.
Eserin Türkçe Çevirisi: 
Abdülhakîm Yüce, İzmir: Çağlayan Yayınları, 1997.
Telif Tarihi: 
-
Tanıtım: 

Mukaddimede, Allah’a hakkıyla itaat etmek isteyenlerin öncelikle dinlemenin âdâbını bilmeleri gerektiği, bu konu açıklandıktan sonra Allah’ın hakkına riâyet etme hususunda cevaplar verileceği söylenmektedir. Tasavvuf ahlâkına dair kitaplara kaynaklık etmiş olan er-Riâye’nin son bölümü sonraki dönemlerde tasavvuf çevrelerinde “âdâbü’l-mürîd” diye tanınan eserlerin ilk örneklerindendir.

Konu Başlıkları: 

Kitabın bölümleri şöyledir:
Allah’ın hakkına riayet etme, takva ve mahiyeti, sakınmanın anlamı (hazer), Allah’ın huzuruna çıkmak için kul hangi hazırlıkla işe başlar, takvanın izahı, verânın anlamı, kulun nefsinde adanışlığının ölçüsü, kulun bilmesi ve düşünmesi gereken ilk şey, kulun işlerinde kendini hesaba çekmesi, takva istemede ve Allah için amellere uymada insanların derece farkı, günahta ısrarı terkettirip tevbeye yönelten şey, Allah’ın tehdidinden korkmaya götüren şey, ısrarlı olan kişinin ısrarından vazgeçmesi, kalbe âhiret düşüncesini hafifleten şeyler, himmet ve gayreti teksif etme yolu, günahta ısrarlı olanların dereceleri, nefsi tanımada kalbin dikkat edeceği hususlar, dikkatli olmanın geleceğe faydası, tedbîrli olunacak yerler, Allah hakkını sebep ve vakitleriyle bilme, kalbî hatarat anında Allah hakkına riayet, tedbîrli olup fiil anında nefsi gemleme, Allah hakkına riayet edenlerin özellikleri, önce hangi farzlardan başlanmalı, farzların yerine getirilmesinde hangisine öncelik verilmelidir, yaptığı ameli ifsat edecek yollarla nafile ibadete yönelme, vacibi terketmeden nafilelerde korkulacak hususlar, oruç konusunda karşılaşılan afetler, faziletli iki şeyden birini tercih etme yolu, Allah’ın emrettiği işlerden ikisi beraber ortaya çıktığında takınılacak tavır, Allah hakkına riayet edenlerin dereceleri, günah işlemede ısrarlı olanların dereceleri, ölüme hazırlanma ve kasr-ı emel, ölümün verdiği acı ve sıkıntıyı anlama yolu.
Riyanın özelliği ve mahiyeti, günahkârı amelinde ihlâslı olmaya teşvik etme, riyanın iki türü, riyanın oluşması ve buna sebep olan durumlar, tenkit edilme korkusu ve başkasının elindekine göz dikme, riya-övülme arzusu ve tamahkarlığı kıran hususlar, amel, kıyafet vb. şeylerle yapılan riya, bedenle yapılan riya, kıyafetle yapılan riya, sözde riyâkarlık, amelle yapılan riyâkarlık, riyanın çeşitleri, riyaya engel olan hususlar, riyadan kaçınmanın yolu, riya duygusunu bertaraf etmede ihlâsın gücü, şeytandan sakınma yolu, şeytandan sakınırken hata yapmak, batıl ve gerçek arasında fark, riya mertebeleri ve zamanı, riyanın en küçüğü ve en büyüğü, riyaya neden olan kötü Ahlâk ve izahı, riyaset, mübahat, tefahür, hasetleşme, galip olma sevdası, nefsinde mürai olanların alâmetleri, müridin gizli ve açık takınacağı tavır, kulun amel esnasında ve amelden sonra görülmesine sevinmesi, riya ve ucbun tenkidi, kul hangi işlerde kesin ihlâslı olduğunu söyleyebilir, hangilerinde söyleyemez, amele başlamadan ve amel esnasında niyetin durumu, kul Allah rızası için bir amele başladıktan sonra bu ameli artırmak isterse ilk niyeti yeterli mi, niyetin ne olduğunun izahı, amelde niyeti korumanın anlamı, Allah rızasını gözetmeden bir işe başlayan ve sonra pişman olan ne yapmalı, insanlar devam ettirememe ve Allah’a asi olma endişesiyle bazı nafileleri terketmeyi, uyulsun diye amelleri açıktan yapma, arkadaşlarını amele teşvik etmek için bir şeyler anlatma, düşman endişesinden ve şöhret korkusundan ameli açıktan yapmaya karşı zayıf olmak ve gizli riya endişesiyle ameli terketmek, kulun halkın sevgisinden dolayı sevinmesinin, bazı günahların halk tarafından bilinmesi durumunda üzülmenin ölçüsü, Allah’ın bilmesine rağmen günahları halktan gizleme, utanılması müstehap olan ve mekruh olan hususlar, kulun müslümanların tenkidinden hoşlanıp hoşlanmaması, halk nazarında kötü bir makama sahip olmayı istememe konusunda sadıkların kalp durumu, kulun kalbinde övgü ve tenkidin eşit olması ve nefsi veya rabbi için arzulamasının farkı, anne-babayı razı etmek ve âlimlerin ilminden yararlanmak için riyâkarlık, havf ve hüzünde halka karşı yapmacık hareketleri nefyetme, halk görünce Allah için huşûlu olmanın alâmetleri, iki arkadaşı olan adamın durumu.

Notlar: 

Detaylı bilgi için bk. Zafer Erginli, "Muhasîbî", DİA, 2006, XXXI, 13-16.